PSA-test laten doen: wat meet je en wanneer heeft het zin?

Wat is PSA en wat meet de test?

De prostaat is een klier ter grootte van een walnoot, gelegen net onder de blaas. De klier maakt vocht aan dat deel uitmaakt van het sperma. Naarmate mannen ouder worden, groeit de prostaat langzaam; dat is normaal en verloopt bij de meeste mannen zonder klachten.

PSA staat voor prostaatspecifiek antigeen, een eiwit dat vrijwel uitsluitend door prostaatcellen wordt aangemaakt. Kleine hoeveelheden komen normaal gesproken in het bloed terecht. De PSA-test meet hoe hoog die concentratie op het moment van de afname is.

Belangrijk om vooraf te weten: de test meet activiteit van prostaatweefsel, niet de aanwezigheid van kanker. Alles wat de prostaat prikkelt of laat groeien, kan de waarde beïnvloeden. De uitslag is daarmee een aanwijzing die om duiding vraagt, geen antwoord op de vraag of er iets ernstigs speelt.

Waarom PSA verhoogd kan zijn zonder dat er kanker is

Een verhoogde PSA-waarde heeft vaak een onschuldige verklaring. De waarde kan onder meer stijgen door:

• een goedaardige vergroting van de prostaat, die met het ouder worden bij veel mannen ontstaat
• een ontsteking van de prostaat of een urineweginfectie
• intensief fietsen, een zaadlozing of een rectaal onderzoek kort voor de afname
• het ouder worden zelf: de waarde loopt met de leeftijd geleidelijk op

De test is daarmee gevoelig, maar niet specifiek: veel mannen met een verhoogde waarde blijken bij vervolgonderzoek geen kanker te hebben. Een losse uitslag is daarom lastig te interpreteren zonder context.

Het omgekeerde komt ook voor: prostaatkanker kan bestaan zonder dat de PSA-waarde verhoogd is. Een normale uitslag maakt kanker minder waarschijnlijk, maar sluit het niet volledig uit.

De mogelijke winst van testen

Waarom zou u dan toch testen? De belangrijkste reden is vroege opsporing. Een klein deel van de prostaattumoren groeit snel, en juist die groep is gebaat bij tijdige ontdekking: behandeling vóórdat de tumor zich verspreidt, kan de vooruitzichten verbeteren.

Daarnaast kan een normale uitslag geruststelling geven, en levert de meting een uitgangswaarde op waarmee een arts latere metingen kan vergelijken. Voor sommige mannen weegt dat inzicht zwaar: liever weten waar zij staan dan afwachten.

De keerzijde: overdiagnostiek is een reëel risico

Tegenover die mogelijke winst staat een reëel nadeel. De meeste prostaattumoren groeien zo langzaam dat zij tijdens het leven nooit klachten zouden hebben gegeven. Ook die tumoren komen met een PSA-test aan het licht, en wat eenmaal gevonden is, laat zich moeilijk negeren.

Een verhoogde waarde leidt bovendien vaak tot vervolgonderzoek dat uiteindelijk geen kanker aantoont, terwijl de onzekerheid en de belasting van dat traject wel echt zijn. En behandeling van een traag groeiende tumor kan bijwerkingen geven, zoals erectieproblemen en incontinentie, zonder dat vaststaat dat die behandeling het leven verlengt.

Richtlijnen raden testen bij mannen zonder klachten daarom niet standaard aan. Dat betekent niet dat testen verkeerd is; het betekent dat de keuze bij u ligt. Wie de voor- en nadelen kent en bewust kiest, maakt een geïnformeerde keuze, en die valt voor de één anders uit dan voor de ander.

Voor wie een test eerder te overwegen valt

Er zijn situaties waarin een PSA-test eerder in beeld kan komen. Bij plasklachten kan de waarde helpen om samen met een arts te bepalen of verder onderzoek nodig is, al passen plasklachten vaker bij een goedaardige vergroting dan bij kanker. Ook op oudere leeftijd, wanneer prostaatkanker vaker voorkomt, kan een meting een bewuste keuze zijn.

Komt prostaatkanker in uw familie voor, dan kan dat een reden zijn om het onderwerp actief te bespreken. Dat geldt zeker wanneer meerdere naaste familieleden de ziekte hebben gehad.

Wat u met de uitslag doet

Een afwijkende waarde is geen diagnose, en ook geen reden voor paniek. PSA schommelt van nature, en een tijdelijke verhoging door een ontsteking of inspanning zakt vanzelf weer. De gebruikelijke eerste stap is daarom een herhaalmeting na enkele weken, in rust en zonder de factoren die de waarde kunnen vertroebelen.

Blijft de waarde verhoogd, dan volgt aanvullend onderzoek. Dat verloopt doorgaans stapsgewijs, met eerst een MRI-scan en alleen bij aanleiding een weefselonderzoek. Pas daarna kan met zekerheid worden vastgesteld of er sprake is van kanker, en zo ja, van welk type.

Bij Bloodworks wordt elke uitslag beoordeeld door een arts. Is de waarde afwijkend, dan leest u in het rapport wat dat kan betekenen.

Praktisch: rust rond de afname

PSA wordt bepaald met een eenvoudige bloedprik; nuchter zijn is niet nodig. Wel is het verstandig om in de dagen voor de afname te vermijden:

• intensief fietsen, zeker op een hard zadel
• een zaadlozing
• een rectaal onderzoek

Deze kunnen de waarde tijdelijk verhogen en de uitslag vertroebelen. Heeft u kort geleden een blaasontsteking of prostaatontsteking doorgemaakt, wacht dan met meten tot u hersteld bent. Zo voorkomt u een onnodig verontrustende uitslag en een onnodige herhaalmeting.

De PSA-test kan waardevolle informatie geven, maar is geen eenvoudige ja-of-nee-test. Wie meet, kiest ook voor de vragen die een uitslag kan oproepen. Juist daarom loont het om de afweging vooraf te maken, in plaats van achteraf.

Kiest u na die afweging voor meten, dan kan dat bij Bloodworks zonder verwijzing, met beoordeling door een arts en een persoonlijk PDF-rapport.