Vitamine D tekort: oorzaken, symptomen en wanneer meten

Welke klachten kunnen passen bij een vitamine D-tekort?

Vitamine D speelt een rol bij de opbouw van botten, de werking van spieren en het afweersysteem. Een tekort ontstaat meestal geleidelijk, en juist daardoor zijn de klachten weinig uitgesproken: moeheid, spierklachten of spierpijn, en bij een langdurig en fors tekort ook botklachten.

Ook somberheid in de donkere maanden wordt vaak met vitamine D in verband gebracht. Dat verband is minder hard dan het soms lijkt: weinig daglicht beïnvloedt de stemming ook langs andere wegen, en somberheid heeft net als moeheid veel mogelijke oorzaken.

Eerlijk is dus: geen van deze klachten is specifiek voor vitamine D. Wie moe is, kan een tekort hebben, maar net zo goed te weinig slapen, een trager werkende schildklier hebben of simpelweg een drukke periode doormaken. Omgekeerd zijn er veel mensen met een lage waarde die nergens last van hebben.

Waarom een tekort in Nederland zo vaak voorkomt

Nederland ligt op een noordelijke breedtegraad. Van ongeveer oktober tot april staat de zon te laag om de aanmaak van vitamine D in de huid op gang te brengen, hoe zonnig een winterdag ook oogt. Uw lichaam teert die maanden op de voorraad die in de zomer is opgebouwd, en die voorraad is aan het einde van de winter bij veel mensen laag.

Daar komt de moderne leefstijl bij. Wie overdag binnen werkt, mist de uren waarin de zon sterk genoeg is. Zonnebrandcrème remt de aanmaak, terwijl verbranden voorkomen wel verstandig blijft. En hoe meer huid bedekt is, bijvoorbeeld door bedekkende kleding of een sluier, hoe minder er wordt aangemaakt.

• mensen met een donkere huidskleur maken bij dezelfde hoeveelheid zon minder vitamine D aan
• ouderen maken vitamine D minder efficiënt aan in de huid
• wie veel binnen is, of buiten de huid grotendeels bedekt, bouwt weinig voorraad op
• bij overgewicht wordt vitamine D deels opgeslagen in vetweefsel, waardoor minder beschikbaar is voor de rest van het lichaam

Vaak stapelen deze factoren: een kantoorbaan, een donkere huid en een lange winter maken samen een tekort eerder regel dan uitzondering. Dat verklaart waarom een lage vitamine D-waarde in Nederland zo vaak wordt gevonden.

Voor wie geldt sowieso een suppletieadvies?

Voor een aantal groepen adviseert de Gezondheidsraad vitamine D-suppletie, los van klachten en los van een meting. Het gaat onder meer om jonge kinderen, ouderen, mensen met een donkere huid en zwangeren, en om mensen die weinig buiten komen of de huid grotendeels bedekken.

Valt u in zo'n groep, dan is een bloedtest niet nodig om met suppletie te mogen starten: het advies bestaat juist omdat een tekort in deze groepen zo vaak voorkomt. Welke vorm en dosering bij u passen, stemt u af met uw arts of apotheker, of u volgt de bijsluiter van het product.

Meten of gewoon slikken?

Niet iedereen hoeft eerst te meten. Valt u in een adviesgroep en heeft u geen klachten, dan voegt een meting vaak weinig toe: het advies om te suppleren verandert er niet door.

Er zijn wel situaties waarin een meting duidelijke meerwaarde heeft:

• bij aanhoudende klachten zoals moeheid of spierklachten, om te weten of een lage waarde bij u meespeelt
• bij twijfel of suppletie in uw situatie zinvol is, bijvoorbeeld omdat u niet in een adviesgroep valt
• om het effect van suppletie te volgen: is de waarde na enkele maanden daadwerkelijk gestegen
• als u wilt stoppen met slikken en wilt weten waar u dan staat

Houd bij de timing rekening met het seizoen. Aan het einde van de winter is de waarde doorgaans het laagst, aan het einde van de zomer het hoogst. Slikt u al vitamine D, dan meet u vooral het effect van dat supplement; ook dat kan precies de vraag zijn die u beantwoord wilt hebben.

Wat doet u met de uitslag?

Blijkt uw waarde laag, dan is suppletie meestal de logische vervolgstap. Welke dosering daarbij past, bepaalt u niet op eigen houtje op basis van de uitslag: overleg met uw arts of apotheker, of houd de bijsluiter van het product aan. Bij een uitslag van Bloodworks krijgt u de interpretatie van een arts meegeleverd, zodat u weet hoe de waarde in uw situatie te lezen is.

Verwacht daarna geen snelle verandering in het bloed. De waarde stijgt geleidelijk; een hermeting is pas na enkele maanden zinvol. Eerder opnieuw prikken laat vooral zien dat het lichaam tijd nodig heeft, niet of de aanpak werkt.

Is de waarde normaal, dan is ook dat informatie. Houden de klachten aan, dan ligt de verklaring waarschijnlijk ergens anders en is dat een goed moment om breder te kijken.

Zon en voeding: wat levert het op?

In de maanden dat de zon sterk genoeg is, ongeveer van april tot oktober, maakt uw huid vitamine D aan wanneer u met onbedekte handen en gezicht buiten bent. Dagelijks een tijdje naar buiten, een wandeling in de pauze bijvoorbeeld, doet voor de aanmaak meer dan af en toe lang in de volle zon. Verbranden levert geen extra vitamine D op en is om andere redenen onverstandig.

Voeding draagt bescheiden bij. Vette vis is de belangrijkste bron; verder zit vitamine D in kleinere hoeveelheden in eieren en vlees, en het wordt toegevoegd aan smeer- en bakproducten. Met voeding alleen een lage voorraad aanvullen lukt in de praktijk zelden; het is een aanvulling op zonlicht of suppletie, geen vervanging.

Vitamine D meten als onderdeel van een bredere vitaminecheck

Vitamine D staat zelden alleen. Wie zijn vitaminewaarden serieus in kaart wil brengen, combineert de meting vaak met vitamine B12, magnesium en foliumzuur, markers die elk een eigen rol spelen bij energie, concentratie en het afweersysteem. Bloodworks biedt een pakket dat negen vitamines, mineralen en elektrolyten combineert in één bloedafname. Dat is vooral zinvol wanneer uw klachten breder zijn dan vitamine D alleen: moeheid, tintelingen of concentratieproblemen passen net zo goed bij een laag vitamine B12 of foliumzuur. Door die waarden in dezelfde afname te laten bepalen, ziet u ze naast elkaar en hoeft u niet opnieuw te prikken als de eerste uitslag geen verklaring geeft.

Kortom: een vitamine D-tekort komt in Nederland veel voor en de klachten zijn weinig specifiek. Valt u in een adviesgroep, dan kunt u zonder meting suppleren; heeft u aanhoudende klachten of wilt u weten waar u staat, dan geeft een bloedtest binnen enkele dagen duidelijkheid, zonder verwijzing en met interpretatie door een arts.