Schildklier laten testen met bloedonderzoek

De schildklier is een vlindervormig orgaan onder in de hals, vlak boven het sleutelbeen. Hij maakt hormonen die vrijwel alle weefsels en organen beïnvloeden: hoe snel uw lichaam energie verbruikt, uw lichaamstemperatuur, uw hartslag, uw spijsvertering, uw concentratie en zelfs uw stemming. Daarom zijn de klachten bij een schildklier die uit balans is zo breed.

De schildklier werkt niet op eigen houtje. De hypofyse, een kleine klier onder de hersenen, meet voortdurend hoeveel schildklierhormoon er in het bloed circuleert en stuurt bij met het hormoon TSH (thyroïd stimulerend hormoon). Is er te weinig schildklierhormoon, dan maakt de hypofyse meer TSH om de schildklier aan te sporen. Is er te veel, dan remt de hypofyse af en daalt de TSH. Dit terugkoppelsysteem is de reden dat TSH zo gevoelig reageert: de hypofyse merkt een kleine verschuiving eerder op dan u zelf.

Het hormoon dat de schildklier vooral afgeeft is T4 (thyroxine). De lever en andere weefsels zetten T4 om in T3, de vorm die het meeste werk doet. Voor de aanmaak is jodium nodig; zowel een tekort als een overschot, bijvoorbeeld door jodiumhoudende contrastvloeistof of supplementen, kan de schildklier uit balans brengen. Het grootste deel van T4 en T3 in het bloed zit vast aan transporteiwitten; alleen het losse, vrije deel is werkzaam. Daarom meet het laboratorium vrij T4 en eventueel vrij T3, en niet het totaal.

Een te trage schildklier (hypothyreoïdie) kan onder meer samenhangen met:

• vermoeidheid
• gewichtstoename
• kouwelijkheid

Een te snelle schildklier (hyperthyreoïdie) hangt juist samen met:

• onrust
• hartkloppingen
• gewichtsverlies

Klachten zijn echter weinig specifiek, daarom is bloedonderzoek waardevol. Hieronder gaan we dieper op die klachten in.

Schildklierklachten ontstaan vaak sluipend en lijken op gewone drukte of ouder worden. Bij een schildklier die te traag werkt, kunt u het volgende herkennen:

• u bent moe, ook na een goede nacht
• u heeft het snel koud
• u komt aan zonder dat u anders eet
• uw huid en haar zijn droog, u verliest meer haar dan u gewend bent
• uw stoelgang is traag
• u voelt zich somber of denkt trager dan anders

Bij een schildklier die te snel werkt, zien de klachten er heel anders uit:

• u valt af terwijl u goed eet
• u voelt zich onrustig, gejaagd of snel geïrriteerd
• uw hart klopt snel of u heeft hartkloppingen
• u zweet meer dan anders
• u slaapt slecht en uw handen trillen
• uw stoelgang is juist sneller, soms dun

Soms is er ook een zwelling in de hals te voelen, of komen er oogklachten bij. Belangrijk is de kanttekening die elke huisarts erbij maakt: geen van deze klachten is specifiek. Vermoeidheid komt ook bij ijzertekort, slaaptekort, stress en somberheid voor; gewichtsverandering heeft tientallen mogelijke oorzaken. Aan de klachten alleen kunt u dus niet aflezen of het aan uw schildklier ligt. Alleen bloedonderzoek laat zien of de schildklier meedoet, en een uitslag binnen het bereik betekent niet dat de klacht geen aandacht verdient.

Bij een bloedtest voor de schildklier draait het om een klein aantal waarden die elkaar aanvullen. Wat ze elk vertellen:

• TSH: het stuurhormoon uit de hypofyse en de gevoeligste eerste marker, omdat de hypofyse al bijstuurt voordat het schildklierhormoon zelf duidelijk verschuift. Een TSH-waarde die te hoog is, wijst er meestal op dat de hypofyse hard moet trekken aan een schildklier die te weinig maakt. Een TSH-waarde die te laag is, wijst er meestal op dat de hypofyse afremt omdat er te veel schildklierhormoon is.
• Vrij T4: het niet-gebonden deel van het hormoon dat de schildklier zelf afgeeft. Vrij T4 laat zien of de schildklier daadwerkelijk te weinig of te veel produceert, en hoe uitgesproken dat is.
• Vrij T3: de werkzame vorm die in de lever en andere weefsels uit T4 ontstaat. Het laboratorium meet vrij T3 als aanvulling wanneer TSH en vrij T4 niet passen bij de klachten, bijvoorbeeld bij verschijnselen van een te snelle schildklier terwijl de andere waarden daar niet bij passen.
• Anti-TPO: antistoffen tegen thyreoperoxidase, een eiwit dat alleen in de schildklier voorkomt. Duidelijk verhoogde antistoffen passen bij een auto-immuunoorzaak, zoals de ziekte van Hashimoto bij een trage schildklier. Een kleine hoeveelheid antistoffen komt ook voor bij gezonde mensen en bij andere auto-immuunaandoeningen, en is op zichzelf geen diagnose.

Waarom TSH en vrij T4 samen

TSH alleen vertelt of de hypofyse tevreden is; vrij T4 vertelt wat de schildklier feitelijk levert. Pas de combinatie geeft een beeld: een verhoogde TSH met een vrij T4 die nog binnen het bereik valt, past bij een milde of beginnende vertraging; een verhoogde TSH met een verlaagde vrij T4 past bij een duidelijk trage schildklier. Voor een te snelle schildklier geldt hetzelfde in spiegelbeeld. Daarom bevat het basisonderzoek van Bloodworks altijd beide waarden.

Wanneer TSH en vrij T4 niet genoeg zijn

Soms passen de klachten niet bij de uitslag, of wil de arts weten waaróm de schildklier afwijkt. Dan komen vrij T3 en anti-TPO in beeld. Vrij T3 helpt bij een vermoeden van een te snelle schildklier dat nog niet in TSH en vrij T4 zichtbaar is; anti-TPO helpt om een auto-immuunoorzaak aan te tonen of onwaarschijnlijk te maken, wat uitmaakt voor de verwachting op de langere termijn. Wilt u die vier waarden in één afname, kies dan het pakket Schildklierfunctie Uitgebreid. Wilt u alleen een losse bepaling toevoegen aan het basisonderzoek, dan kan dat via Bloodworks Select.

Gericht onderzoek kan rust geven bij:

• aanhoudende vermoeidheid
• onverklaarde gewichtsverandering
• haaruitval
• een schildklieraandoening in de familie

Daarnaast is een schildkliertest te overwegen als u de trend wilt volgen na een eerder afwijkende waarde, als u uw schildklierfunctie periodiek wilt laten controleren, of als u onlangs bent bevallen en klachten heeft die bij een ontregelde schildklier kunnen passen. Bij vragen rond vruchtbaarheid wordt TSH vaak meegenomen.

Gebruikt u schildkliermedicatie, geef dit dan door zodat de arts de interpretatie hierop afstemt.

Bloedprikken voor de schildklier regelt u bij Bloodworks in vier stappen, zonder dat u eerst een afspraak bij een arts nodig heeft.

• 1Kies uw onderzoek. Het basisonderzoek Schildklierfunctie meet TSH en vrij T4. Wilt u ook vrij T3 en anti-TPO, kies dan Schildklierfunctie Uitgebreid. Twijfelt u, dan helpt de keuzehulp u in een paar vragen op weg.
• 2Reken af en vul de korte intake in. Daarin vraagt de arts onder meer naar uw klachten, uw medicatie en een eventuele zwangerschap. Die informatie gebruikt de arts bij de beoordeling van uw uitslag. Na goedkeuring ontvangt u uw labformulier digitaal.
• 3Laat uw bloed prikken op een priklocatie bij u in de buurt. Bloodworks werkt met een landelijk netwerk van priklocaties; op de meeste kunt u zonder afspraak binnenlopen. Nuchter zijn is voor TSH en vrij T4 niet nodig. Gebruikt u levothyroxine, prik dan bij voorkeur vóórdat u uw tablet inneemt, zodat uw uitslag vergelijkbaar is met eerdere en latere metingen.
• 4Ontvang uw rapport met toelichting van de arts. Het laboratorium analyseert uw bloed; de uitslag is doorgaans binnen 2 werkdagen bekend. Een BIG-geregistreerd arts van Bloodworks beoordeelt uw waarden naast het referentiebereik van het laboratorium en in de context die u in de intake heeft gegeven. Bij sterk afwijkende waarden nemen wij proactief contact met u op.

Uw waarden blijven bewaard in uw persoonlijke omgeving, zodat u bij een herhaling het verloop ziet. Juist bij de schildklier is dat verloop vaak informatiever dan één losse meting.

Uw rapport toont per waarde uw uitslag naast het referentiebereik van het laboratorium dat uw bloed heeft onderzocht. Dat bereik staat niet in deze gids, en dat is bewust: het verschilt per laboratorium en per meetmethode, en bij sommige waarden ook per leeftijd en per levensfase. Het getal dat u elders online tegenkomt, kan dus net anders zijn dan wat voor uw afname geldt. Het laboratorium is leidend, en de arts weegt de uitslag.

Wat een afwijking wél betekent

• Een TSH-waarde die te hoog is betekent dat de hypofyse extra hard stuurt. Bij een vrij T4 die nog binnen het bereik valt, spreekt de arts van een milde of beginnende vertraging; is vrij T4 verlaagd, dan werkt de schildklier duidelijk te traag.
• Een TSH-waarde die te laag is betekent dat de hypofyse afremt. Bij een verhoogde vrij T4 werkt de schildklier te snel; bij een vrij T4 binnen het bereik is het beeld mild.
• Verhoogde anti-TPO maakt een auto-immuunoorzaak waarschijnlijker en zegt iets over het te verwachten verloop.

Wat een afwijking níet betekent

• Een uitslag buiten het bereik is geen diagnose. Referentiewaarden zijn zo opgesteld dat het overgrote deel van de gezonde mensen erbinnen valt; een klein deel van de gezonde mensen valt er dus buiten zonder dat er iets aan de hand is.
• Een licht verhoogde TSH bij een vrij T4 binnen het bereik kan tijdelijk zijn, bijvoorbeeld tijdens het herstel van een andere ziekte. Daarom vraagt de arts bij een eerste milde afwijking vaak om een herhaling na enige tijd voordat er conclusies worden getrokken.
• Een uitslag binnen het bereik sluit niet elke klacht uit. Blijven uw klachten bestaan, dan verdienen andere mogelijke oorzaken aandacht.

Waarom de arts de context weegt

Dezelfde getallen kunnen iets anders betekenen afhankelijk van uw situatie. Bij de beoordeling kijkt de arts daarom naar:

• Medicatie: levothyroxine, schildklierremmers, amiodaron, lithium en bepaalde immunotherapie beïnvloeden de waarden. Ook of u uw tablet vóór of na de afname innam, maakt uit.
• Zwangerschap: de behoefte aan schildklierhormoon stijgt en de waarden verschuiven van nature; de gebruikelijke bereiken gelden dan niet zonder meer.
• Ziekte en herstel: tijdens en kort na een andere ziekte kunnen TSH en vrij T4 tijdelijk afwijken zonder dat de schildklier zelf iets mankeert. Meten kan dan beter later.
• Supplementen: hoge doseringen biotine (vitamine B8, vaak in haar- en nagelsupplementen) kunnen de meetmethode van sommige laboratoria verstoren en een vals beeld geven. Vermeld dit in de intake.
• Een uitslag die niet bij het beeld past: passen TSH en vrij T4 niet bij elkaar of niet bij uw klachten, dan is dat een reden om de meting te herhalen of met een andere methode te controleren, niet om meteen conclusies te trekken.

Met die context krijgt u in uw rapport geen los getal, maar een toelichting op wat het voor u betekent en wat een zinvolle volgende stap is.

Als u al schildkliermedicatie gebruikt

Gebruikt u levothyroxine voor een trage schildklier, dan controleert uw huisarts of specialist de waarden op vaste momenten: enkele weken na elke dosisaanpassing, daarna met langere tussenpozen. Zo'n controle hoort thuis in dat behandeltraject. Een test via Bloodworks kan daar een aanvulling op zijn, bijvoorbeeld om tussentijds een trend te volgen, maar vervangt de controle van uw behandelaar niet. Twee praktische punten die de uitslag beter vergelijkbaar maken:

• prik op een vergelijkbaar tijdstip als bij eerdere controles, en bij voorkeur vóór de inname van uw tablet
• vermeld in de intake welk middel en welke dosering u gebruikt, en of die onlangs is veranderd

Zelfzorgmiddelen zoals zeewier, visoliecapsules en multivitaminen met jodium kunnen bovendien invloed hebben op uw schildklierwaarden, en zo een uitslag verklaren die niet past bij uw dosering. Bespreek zulke combinaties met uw huisarts of apotheker.

Gebruikt u schildklierremmers voor een te snelle schildklier, dan wordt u vrijwel altijd door een internist gevolgd; overleg met die behandelaar voordat u zelf laat meten.

Zwangerschap en kinderwens

In het eerste deel van de zwangerschap gebruikt het kind het schildklierhormoon van de moeder; een goed werkende schildklier is daarom belangrijk voor de bevruchting, de zwangerschap en de ontwikkeling van het kind. Bij vrouwen met een gezonde schildklier maakt het lichaam die extra hoeveelheid zelf; bij een trage schildklier moet de dosering medicatie omhoog en wordt het bloed tijdens de zwangerschap regelmatig gecontroleerd. De waarden verschuiven in de zwangerschap bovendien van nature, waardoor de gebruikelijke referentiebereiken niet zonder meer gelden.

Bent u zwanger of wilt u dat worden en heeft u een (vermoedelijke) schildklieraandoening, ga dan naar uw huisarts of verloskundige; zij zetten het juiste traject in. Ook na een bevalling kan de schildklier tijdelijk ontregeld raken door een schildklierontsteking na de bevalling. Vermeld een recente bevalling daarom altijd in de intake.