Nierfunctie testen: wat zeggen eGFR en kreatinine?

Wat uw nieren de hele dag doen

Uw twee nieren filteren dag en nacht uw bloed. Samen bevatten ze ongeveer twee miljoen kleine filtereenheden die afvalstoffen en overtollig vocht uit het bloed halen en als urine afvoeren. Dat filteren is hun bekendste taak, maar het is niet de enige. Uw nieren doen daarnaast dit:

• De balans van water en zouten zoals natrium en kalium op peil houden
• Meehelpen bij het regelen van uw bloeddruk
• Een hormoon maken dat de aanmaak van rode bloedcellen aanstuurt
• Vitamine D omzetten in de actieve vorm die uw botten nodig hebben

Hoe goed de nieren filteren, wordt uitgedrukt in de filtratiesnelheid, in het Engels de glomerular filtration rate of GFR. Die snelheid rechtstreeks meten kan wel, maar is bewerkelijk en gebeurt vooral in het ziekenhuis.

In de praktijk wordt de filtratiesnelheid daarom geschat op basis van een stof in uw bloed. Dat is de reden dat een nierfunctietest in de regel gewoon een bloedafname is, aangevuld met urineonderzoek wanneer daar aanleiding voor is.

Kreatinine: een afvalstof als maatstaf

Kreatinine is een afvalstof die ontstaat bij de normale afbraak van creatine in uw spieren. Uw spieren maken die stof in een tamelijk constant tempo aan, waarna de nieren het uit het bloed filteren en met de urine afvoeren. Filteren de nieren minder goed, dan blijft er meer kreatinine in het bloed achter.

Precies daarom is kreatinine al decennia de standaardmarker: het is goedkoop, breed beschikbaar en meestal betrouwbaar.

De zwakke plek zit in het begin van dat verhaal. De hoeveelheid kreatinine die u aanmaakt, hangt af van hoeveel spiermassa u heeft. Een krachtsporter maakt van nature meer aan en kan een verhoogde waarde hebben terwijl de nieren prima werken. Iemand met weinig spiermassa, bijvoorbeeld op hogere leeftijd of bij een laag lichaamsgewicht, kan juist een geruststellende waarde hebben terwijl de filtratie al minder is.

Ook deze omstandigheden kunnen de waarde tijdelijk optillen:

• Een flinke portie vlees kort voor de afname
• Creatinesupplementen
• Een zware training
• Uitdroging

eGFR: een schatting, geen meting

De eGFR die op uw uitslag staat, is niet gemeten maar berekend. Een formule combineert uw kreatininewaarde met uw leeftijd en geslacht en komt zo tot een schatting van de filtratiesnelheid. De letter e staat dan ook voor estimated, geschat.

Die schatting werkt goed voor de meeste mensen, maar erft wel alle beperkingen van kreatinine. Bij veel of juist weinig spiermassa, bij extreme lichaamsbouw of bij een sterk afwijkend voedingspatroon kan de eGFR er naast zitten.

Daarnaast is één losse uitslag zelden het hele verhaal. De trend over de tijd zegt bij de nierfunctie doorgaans meer dan een enkele meting, en een eenmalige afwijking vraagt vooral om een herhaling in rustige omstandigheden.

Waarom nierschade zo lang stil blijft

Nieren hebben een flinke reservecapaciteit. Raakt een deel van de filtereenheden beschadigd, dan nemen de overige het werk over. Daardoor kan de filtratie al aanzienlijk zijn afgenomen voordat u er iets van merkt.

Komen er klachten, dan zijn die bovendien vaag:

• Moeheid
• Minder eetlust
• Jeuk
• Opgezette enkels
• Nachtelijk plassen
• Een slechte concentratie

Stuk voor stuk klachten die u makkelijk aan iets anders toeschrijft. Precies daarom wordt de nierfunctie vaak bij toeval ontdekt, tijdens bloedonderzoek dat om een heel andere reden werd gedaan. Vroeg zicht op de trend is waardevol, omdat er in dat stadium vaak nog veel te doen is aan de onderliggende oorzaken.

Wie loopt meer risico?

De twee bekendste oorzaken van chronische nierschade zijn een hoge bloeddruk en diabetes. Bij beide staan de kleine bloedvaten in de nieren jarenlang onder druk. Verder loopt u meer risico in deze situaties:

• Hart- en vaatziekten
• Nierziekte in de familie
• Overgewicht
• Roken
• Herhaalde urineweginfecties of nierstenen
• Een oudere leeftijd

Een aparte categorie is medicatiegebruik. Ontstekingsremmende pijnstillers zoals ibuprofen, diclofenac en naproxen, samen de NSAID's, belasten de nieren wanneer u ze langdurig of in hoge dosering gebruikt. Ook sommige bloeddrukverlagers, plaspillen en antibiotica vragen om controle van de nierfunctie.

Gebruikt u langdurig medicijnen, overleg dan met uw huisarts of apotheker hoe vaak meten in uw geval verstandig is.

Cystatine C: nauwkeuriger als kreatinine tekortschiet

Cystatine C is een klein eiwit dat vrijwel alle cellen in uw lichaam in een constant tempo aanmaken. Ook dat eiwit wordt door de nieren uit het bloed gefilterd, maar de aanmaak hangt nauwelijks af van uw spiermassa, geslacht of voeding.

Daardoor geeft cystatine C een stabieler beeld van de filtratiefunctie, juist bij de groepen waar kreatinine het lastigst te duiden is:

• Krachtsporters en bodybuilders
• Ouderen
• Mensen met een laag lichaamsgewicht
• Mensen die creatine gebruiken

Ook wanneer een kreatinine-uitslag net buiten de marge valt en u wilt weten of daar echt iets achter zit, helpt cystatine C om dat te bevestigen of te ontkrachten. Als losse bepaling kost cystatine C €89, inclusief prik- en afnamekosten en arts-interpretatie. De combinatie van kreatinine en cystatine C geeft doorgaans het meest betrouwbare beeld.

Wanneer bloedonderzoek niet het antwoord is

Bloedonderzoek is een momentopname van de filtratie, geen compleet nieronderzoek. Eiwit of albumine in de urine is vaak het vroegste signaal van nierschade, en dat ziet u niet terug in uw bloed. Bij een verhoogd risico hoort urineonderzoek er daarom bij, en dat vraagt uw huisarts aan.

Merkt u plotseling veel minder te plassen, ziet u bloed in uw urine, heeft u koorts met pijn in de flank, of zwellen uw benen en oogleden snel op, wacht dan niet op een bloeduitslag maar neem direct contact op met uw huisarts.

Bent u al onder behandeling voor een nierziekte, houd dan het controleschema van uw arts aan. Een losse test op eigen initiatief vervangt die controles niet.