Nuchter zijn voor bloedonderzoek: wat mag wel en niet?

Nuchter betekent dat u een aantal uren voor de afname niets eet of drinkt, met water als enige uitzondering. Alles wat u in die periode binnenkrijgt, telt mee: ook een klein koekje, een glas sap, een schepje suiker in de thee of een pepermuntje onderbreekt het nuchter zijn. Na elke hap of slok met calorieën komt de spijsvertering op gang, stijgt de bloedsuiker en verschijnen er vetten in het bloed. Precies die reactie wil het laboratorium bij een nuchtere bepaling buiten beeld houden.

Water is de uitzondering, en niet zomaar: wie goed gehydrateerd is, heeft beter zichtbare aderen, en dat maakt de afname makkelijker en prettiger.

Wat nuchter zijn precies inhoudt, staat niet overal hetzelfde beschreven. De Nederlandse Vereniging voor Klinische Chemie (NVKC) merkt op dat de duur per laboratorium kan verschillen en dat de instructie van uw arts of laboratorium leidend is, en de Europese federatie van laboratoriumspecialisten (EFLM) pleit om die reden voor één afspraak over de duur en over wat wel en niet mag. Daarom leest u hieronder eerst wat Bloodworks vraagt.

Bloodworks vraagt bij een nuchtere afname minimaal 8 uur niets eten of drinken, behalve water. Dat sluit aan bij Thuisarts.nl, dat nuchter omschrijft als 8 uur of langer niets gegeten of gedronken. Sommige laboratoria en informatiebronnen noemen langere termijnen, bijvoorbeeld 10 uur voor een nuchtere glucose of 12 tot 14 uur voor triglyceriden, omdat de vetten in het bloed na een maaltijd langer verhoogd blijven dan de bloedsuiker.

Staat op uw labformulier een termijn, dan geldt die. Staat er alleen dat u nuchter moet zijn, dan is de 8 uur van Bloodworks de ondergrens; langer is nooit verkeerd. Wie na het avondeten niets meer eet en de volgende ochtend vroeg prikt, zit vanzelf op 10 tot 12 uur; een late snack schuift die grens op.

Langer vasten dan gevraagd hoeft niet. Een hele dag zonder eten maakt de uitslag niet betrouwbaarder, en wie slap of duizelig bij de priklocatie aankomt, heeft daar niets aan. De uren die u grotendeels slapend doorbrengt, zijn voldoende.

De regel is eenvoudig: alleen water. In de praktijk roept dat toch vragen op. Dit is wat Bloodworks hanteert:

• Water: mag, en graag. Ook water met koolzuur, zolang er geen suiker, smaakstof of sap in zit.
• Koffie en thee: niet, ook niet zwart of zonder suiker. Sommige laboratoria staan thee zonder melk en suiker toe; omdat dat per laboratorium verschilt, is water de veilige keuze.
• Frisdrank, sap, light- en energiedrank: niet, ook de suikervrije varianten niet.
• Kauwgom en pepermunt: niet, ook suikervrij niet. Kauwen zet de spijsvertering in gang.
• Alcohol: de avond ervoor liever niet. Voor triglyceriden en leverwaarden adviseert Bloodworks, net als de NVKC, 24 uur voor de afname geen alcohol.
• Roken: liever niet op de ochtend van de afname.
• Medicatie: neemt u doorgaans gewoon in, met een slok water; volgens de NVKC mag dat over het algemeen, tenzij uw behandelaar anders heeft aangegeven. Bij insuline of andere bloedsuikerverlagende medicatie overlegt u vooraf met uw huisarts of apotheker.
• Tandenpoetsen: mag gewoon. Spoel goed uit en slik de tandpasta niet door.
• Zware inspanning: liever niet vlak voor de afname; een stevige training kan spierwaarden zoals CK tijdelijk verhogen. Een rustige wandeling is geen probleem.

Glucose en triglyceriden reageren direct op wat u eet. Na een maaltijd stijgt de bloedsuiker en verschijnen de vetten uit de maaltijd in het bloed, waar ze urenlang verhoogd blijven; volgens de NVKC kunnen triglyceriden enkele uren na een maaltijd een veelvoud van de nuchtere waarde bereiken. Een niet-nuchtere meting laat dan vooral zien wat u net heeft gegeten, niet uw uitgangswaarde. Juist die uitgangswaarde is nodig voor een goede beoordeling en voor vergelijking met een latere meting.

Voor veel andere bepalingen maakt eten weinig uit. HbA1c weerspiegelt het gemiddelde van uw bloedsuiker over de afgelopen twee tot drie maanden, omdat glucose zich bindt aan rode bloedcellen die ongeveer zo lang leven; een ontbijt verandert daar niets aan. Ook totaal cholesterol en HDL-cholesterol veranderen door een maaltijd maar beperkt. Een Europees consensusrapport uit 2016 concludeerde dat een lipidenprofiel voor de meeste mensen ook niet-nuchter bruikbaar is, en dat een nuchtere hermeting vooral zinvol is bij sterk verhoogde niet-nuchtere triglyceriden.

Waarom vraagt Bloodworks dan toch om nuchter te komen voor een vetprofiel? Omdat LDL-cholesterol in veel laboratoria wordt berekend uit totaal cholesterol, HDL en triglyceriden. Zijn de triglyceriden door een maaltijd verhoogd, dan valt de berekende LDL te laag uit. Nuchter meten houdt die berekening zuiver en levert in dezelfde afname een betrouwbare nuchtere glucose op.

Bloodworks vermeldt per onderzoek of nuchter zijn nodig is. Dit is het overzicht, van strikt naar niet nodig:

• Nuchter vereist: glucose nuchter (minimaal 8 uur) en insuline nuchter. Bij het onderzoek Bloedsuikers wordt HbA1c in dezelfde afname bepaald; HbA1c is zelf niet gevoelig voor eten, maar u komt voor het geheel nuchter.
• Nuchter geadviseerd: het lipidenprofiel met totaal cholesterol, HDL, LDL en triglyceriden, de leverwaarden (minimaal 8 uur en 24 uur geen alcohol), de nierwaarden ureum en kreatinine, en de elektrolyten en mineralen, vooral magnesium. Alle voordeelpakketten van Bloodworks bevatten glucose en triglyceriden en vragen daarom 8 uur nuchter.
• Niet strikt vereist, wel nuchter bij combinatie: lipoproteïne(a) en apolipoproteïne B kunnen zonder vasten worden bepaald, maar samen met een lipidenprofiel komt u voor het geheel nuchter. Hetzelfde geldt voor een bloedbeeld naast glucose of cholesterol.
• Niet vereist, wel een tijdstip: hormonen zoals testosteron, oestradiol, FSH en LH vragen geen nuchtere afname, maar Bloodworks adviseert 's ochtends te prikken, voor testosteron tussen 7 en 10 uur, omdat de waarde dan het hoogst is. Serumijzer schommelt over de dag; prik bij voorkeur tussen 8 en 10 uur. Voor cortisol zegt de ochtendwaarde het meest.
• Niet vereist: de schildklierwaarden TSH en vrij T4, vitamine D, vitamine B12, foliumzuur, ferritine, het bloedbeeld en ontstekingswaarden zoals CRP. Kies wel een rustig moment van de dag. Gebruikt u ijzertabletten, meld dat dan bij de intake.

Twijfelt u over een bepaling die hier niet staat? Op de pagina van elk onderzoek beantwoordt Bloodworks de vraag 'Moet ik nuchter zijn?'.

Eet de avond voor de afname gewoon zoals u gewend bent; nuchter zijn vraagt geen speciaal dieet. Een uitzonderlijk vette of grote maaltijd laat u liever staan, net als alcohol. Plan de afname vroeg in de ochtend: u slaapt dan door het grootste deel van de nuchtere uren heen. Kijk vooraf naar de openingstijden van de priklocatie; op de meeste kunt u zonder afspraak binnenlopen.

Neem uw medicijnen zoals u gewend bent, met een slok water, tenzij uw voorschrijvend arts of apotheker iets anders heeft gezegd. Neem uw labformulier mee, op uw telefoon of geprint, en een flesje water. Stop uw ontbijt in de tas voor direct na de afname.

Werkt u in ploegendienst of slaapt u overdag? Nuchter is nuchter, ongeacht het tijdstip: het gaat om de 8 uur zonder eten, niet om de klok. Vermeld bij de intake wel dat u op een ongebruikelijk tijdstip prikt, want voor bepalingen met een dagritme, zoals cortisol en ijzer, weegt de arts dat mee.

Een korte checklist voor de ochtend zelf:

• 1Sta rustig op en neem de tijd; haast en stress maken de afname niet prettiger.
• 2Drink een of twee glazen water. Dat maakt de aderen beter zichtbaar.
• 3Laat koffie, thee, sap en kauwgom staan tot na het prikken.
• 4Neem uw medicijnen zoals afgesproken, met water.
• 5Trek iets aan met losse mouwen, zodat de bovenarm gemakkelijk vrij komt.
• 6Neem uw labformulier mee, en het ontbijt voor na afloop.
• 7Zeg het bij de afname als u toch iets heeft gegeten of gedronken, of als u eerder bent flauwgevallen bij bloedprikken.

Bent u zenuwachtig voor het prikken? Kijk weg, adem rustig uit tijdens het inbrengen van de naald en blijf daarna even zitten voordat u opstaat.

Heeft u per ongeluk toch iets gegeten of gedronken? Zeg dat dan eerlijk, bijvoorbeeld bij de afname of in een bericht aan ons. Die informatie gaat mee naar de arts die uw uitslag beoordeelt en voorkomt verkeerde conclusies. Een verhoogde glucose die in werkelijkheid het ontbijt weerspiegelt, kan anders onnodig zorgen geven.

Een niet-nuchtere uitslag is namelijk niet waardeloos. Veel bepalingen zijn nauwelijks gevoelig voor een maaltijd en blijven gewoon bruikbaar: schildklierwaarden, vitamines, ijzerstatus, bloedbeeld, HbA1c en ontstekingswaarden. Waarden die wel op eten reageren, vooral glucose en triglyceriden, zijn dan anders te duiden; de arts weegt mee dat u niet nuchter was en vermeldt dat in het rapport. Soms volgt het advies om een enkele waarde later alsnog nuchter te laten meten.

Merkt u het al voordat u bij de priklocatie bent? Dan is het verstandig de afname een dag uit te stellen en nuchter terug te komen.

U hoeft dit niet zelf uit te zoeken. Of u nuchter moet zijn, staat op drie plekken: bij de veelgestelde vragen op de pagina van het onderzoek dat u bestelt, in de bevestigingsmail die u van ons ontvangt en op uw labformulier. Controleer die instructie voordat u de afname plant, en houd de langste termijn aan als u meerdere onderzoeken combineert.

Stelt u zelf een onderzoek samen uit losse bepalingen? Dan bepaalt de strengste bepaling in uw selectie of u nuchter komt. Eén nuchtere glucose naast tien bepalingen die het niet vereisen, betekent: nuchter komen. Kiest u bewust voor glucose niet-nuchter, dan vervalt die eis, maar meet u de bloedsuiker op een willekeurig moment van de dag.

Twijfelt u toch, kom dan nuchter. Bepalingen die het niet vereisen, worden er niet minder betrouwbaar van. Andersom geldt dat wel: wie niet nuchter komt terwijl dat nodig was, moet voor sommige waarden mogelijk terugkomen.

Van bestelling tot rapport verloopt een nuchter bloedonderzoek bij Bloodworks in vier stappen.

• 1Kies uw onderzoek en reken online af. Bij elk onderzoek ziet u of nuchter zijn nodig is. Daarna vult u een korte intake in voor onze arts; daar meldt u ook medicatie en bijzonderheden.
• 2Ontvang uw labformulier. Na goedkeuring krijgt u het labformulier digitaal, met de instructie of u nuchter moet komen. U kiest zelf een van de aangesloten priklocaties door heel Nederland.
• 3Laat uw bloed prikken. Kom nuchter, neem uw labformulier mee en meld het als u toch iets heeft gehad. De afname duurt enkele minuten; direct daarna mag u eten en drinken.
• 4Ontvang uw rapport met arts-interpretatie. De uitslag is doorgaans binnen 2 werkdagen bekend. Een arts van Bloodworks beoordeelt uw waarden, weegt mee of u nuchter was, en licht afwijkingen toe in begrijpelijke taal. Bij sterk afwijkende waarden nemen wij contact met u op.

Wilt u later een waarde opnieuw laten meten? Kom dan opnieuw nuchter en op een vergelijkbaar tijdstip, zodat de metingen vergelijkbaar zijn.

Een nuchtere waarde is een momentopname onder gestandaardiseerde omstandigheden. Dat maakt hem goed vergelijkbaar, maar niet onfeilbaar. Drie dingen helpen bij het lezen van uw rapport.

Het laboratorium is leidend voor de referentiewaarden. Elk laboratorium stelt eigen referentiegrenzen vast, afhankelijk van meetmethode, apparatuur en de groep waarop die grenzen zijn gebaseerd; dezelfde waarde kan daarom bij het ene laboratorium net binnen en bij het andere net buiten de grenzen vallen. Bloodworks toont altijd de referentie van het laboratorium dat uw bloed heeft onderzocht.

Een afwijking is geen diagnose. Een licht verhoogde nuchtere glucose kan samenhangen met stress, een slechte nacht, een infectie, bepaalde medicijnen of toeval, en triglyceriden schommelen van dag tot dag. Bij een onverwachte afwijking adviseert de arts daarom vaak eerst een hermeting, opnieuw nuchter.

De arts weegt de context. De arts van Bloodworks kijkt naar uw intake: medicatie, zwangerschap, recente ziekte, het tijdstip van de afname en of u nuchter was. Die context staat in de toelichting in uw rapport.

Een nuchter bloedonderzoek op eigen initiatief is bedoeld voor inzicht: een periodieke controle, een vermoeden dat u wilt uitsluiten of een waarde die u wilt volgen. Het vervangt geen consult. Heeft u klachten die passen bij een ontregelde bloedsuiker, zoals veel dorst, vaak plassen, onbedoeld afvallen of wazig zien, dan is de huisarts de eerste stap. Datzelfde geldt bij pijn op de borst, kortademigheid of andere klachten die u zorgen baren, en als u al onder controle bent voor een aandoening.

Thuisarts.nl en het RIVM wijzen erop dat testen zonder klachten voordelen heeft, zoals eigen regie, maar ook nadelen: u betaalt zelf, een uitslag kan onrust geven en een afwijking vraagt soms verder onderzoek. Bloodworks beperkt die nadelen door elke uitslag door een arts te laten beoordelen. Twijfelt u of een onderzoek zinvol is, gebruik dan onze keuzehulp of overleg met uw huisarts.