Diabetes bloedtest: wat glucose en HbA1c over uw bloedsuiker zeggen

Glucose, de brandstof van uw lichaam, komt uit de koolhydraten in uw voeding en wordt via het bloed naar uw cellen gebracht. Het hormoon insuline, gemaakt in de alvleesklier, zorgt ervoor dat de cellen die glucose kunnen opnemen. Bij diabetes type 2 reageren de cellen minder goed op insuline, of maakt de alvleesklier er te weinig van. De glucose blijft dan langer in het bloed en de bloedsuiker loopt op.

Glucose meet de hoeveelheid suiker in uw bloed op het moment van de afname. Die waarde beweegt door de dag heen mee met wat u eet, drinkt en doet; het is een momentopname. HbA1c werkt anders. Het staat voor hemoglobine A1c: de rode bloedkleurstof waaraan glucose zich heeft gebonden. Hoe hoger de bloedsuiker in de voorbije weken, hoe meer glucose er aan het hemoglobine kleeft. Omdat rode bloedcellen ongeveer twee tot drie maanden leven, weerspiegelt HbA1c uw gemiddelde bloedsuiker over die hele periode, onafhankelijk van wat u die dag heeft gegeten. Het laboratorium rapporteert HbA1c in mmol/mol, een andere eenheid dan de mmol/l van een glucosemeting of een vingerprik; de twee getallen zijn dus niet met elkaar te vergelijken.

Samen vertellen deze twee waarden meer dan elk afzonderlijk: een losse glucosewaarde kan tijdelijk verhoogd zijn, bijvoorbeeld kort na een maaltijd of bij spanning, terwijl het HbA1c laat zien of uw bloedsuiker over een langere periode aan de hoge kant is geweest. Wilt u het zelf laten meten, kies dan de HbA1c test of lees eerst hoe HbA1c werkt.

Veel mensen met een verhoogde bloedsuiker merken lange tijd niets. Klachten die erbij kunnen horen, zijn:

• veel dorst en een droge mond
• vaak plassen, ook 's nachts
• aanhoudende vermoeidheid
• wazig zien
• afvallen zonder dat u dat probeert
• wondjes die slecht genezen
• infecties die steeds terugkomen

Deze klachten zijn aspecifiek. Ze komen ook voor bij slaapgebrek, stress, een schildklierprobleem of een tekort aan ijzer of vitamines, en vaak is er niets ernstigs aan de hand. Andersom sluit het ontbreken van klachten een verhoogde bloedsuiker niet uit: het Diabetes Fonds schat dat honderdduizenden Nederlanders diabetes hebben zonder het te weten, juist omdat de klachten in het begin vaag zijn. Herkent u een groot deel van deze klachten, dan kan meten inzicht geven in uw bloedsuiker.

Bij onderzoek naar uw bloedsuiker draaien vier waarden mee. Elk vertelt iets anders.

• Glucose nuchter: uw bloedsuiker op het moment van de afname, na minstens acht uur zonder eten of drinken, water uitgezonderd. De waarde is gevoelig voor de dag zelf: acute stress, ziekte en bepaalde medicijnen, zoals corticosteroïden en sommige plaspillen, kunnen hem tijdelijk verhogen.
• HbA1c: uw gemiddelde bloedsuiker over de afgelopen twee tot drie maanden. Deze waarde vlakt dagelijkse schommelingen uit en is daardoor minder afhankelijk van het moment van prikken. Hij is minder betrouwbaar bij bloedarmoede, een ijzertekort, een afwijkend type hemoglobine zoals bij sikkelcelziekte, of na een fors bloedverlies, omdat de aanmaak en de levensduur van de rode bloedcellen dan afwijken.
• Triglyceriden: een bloedvet dat vaak verhoogd is wanneer de suikerstofwisseling verstoord is.
• Cholesterol: telt samen met bloedsuiker en bloeddruk mee in het risico op hart- en vaatziekten.

Geen van deze waarden zegt op zichzelf of u diabetes heeft; ze krijgen betekenis in samenhang met uw klachten, uw gewicht, uw familiegeschiedenis en uw medicatie.

Veel mensen zoeken naar de normale HbA1c-waarde of een normale glucosewaarde. Wij noemen die getallen bewust niet, en dat is geen ontwijking.

Een referentiewaarde is het bereik waarbinnen de uitslagen van ongeveer 95 procent van de gezonde mensen vallen. Dat betekent ook dat ongeveer 5 procent van de gezonde mensen een uitslag net buiten dat bereik heeft, zonder dat er iets aan de hand is. Laboratoria stellen hun referentiewaarden zelf vast, afgestemd op hun eigen meetmethode, en de eenheden kunnen verschillen. Het getal dat u ergens online leest, hoeft dus niet te gelden voor het laboratorium dat uw bloed onderzoekt.

Daar komt bij dat een grens voor een diagnose iets anders is dan een referentiewaarde, en dat dezelfde waarde per persoon iets anders betekent: bij zwangerschap, bij bloedarmoede, bij gebruik van diabetesmedicatie of corticosteroïden en op hogere leeftijd weegt een arts een uitslag anders. Daarom staat in uw rapport de referentiewaarde van het uitvoerende laboratorium naast uw eigen waarde, met een toelichting van onze arts. Het laboratorium is leidend, de arts weegt; dat is preciezer dan één getal voor iedereen.

Diabetes type 2 komt vaker voor bij overgewicht, bij weinig beweging en wanneer diabetes in de familie zit. Thuisarts.nl, de patiëntensite van het Nederlands Huisartsen Genootschap, noemt een grotere kans vanaf ongeveer 45 jaar in combinatie met een of meer van deze punten:

• overgewicht
• diabetes type 2 in de familie
• een hoge bloeddruk of een verhoogd cholesterol
• weinig beweging
• roken
• een hart- of vaatziekte, of een verhoogd risico daarop
• een Turkse, Marokkaanse of Surinaamse achtergrond; bij een Hindostaanse achtergrond geldt de grotere kans al vanaf 35 jaar
• zwangerschapsdiabetes in het verleden

Herkent u zich in een of meer van deze punten, dan kan preventief meten inzicht geven: niet om zelf een diagnose te stellen, maar om te weten waar u staat. Blijkt uw bloedsuiker verhoogd, dan weet u dat in een fase waarin er vaak nog veel ruimte is om bij te sturen. Via de huisarts is het advies voor deze groep eens per drie jaar meten, en na zwangerschapsdiabetes de eerste jaren jaarlijks.

Een verhoogde bloedsuiker staat zelden op zichzelf. Bij een verstoorde suikerstofwisseling zijn ook de bloedvetten vaak afwijkend: cholesterol en triglyceriden kunnen dan verhoogd zijn. Die combinatie komt zo vaak voor dat artsen deze waarden bij voorkeur in samenhang beoordelen.

Dat is meer dan een praktische keuze. Bloedsuiker en bloedvetten wegen samen mee in het risico op hart- en vaatziekten. Wie de bloedsuiker laat meten, krijgt met deze vetwaarden erbij een vollediger beeld van dat risico, uit dezelfde afname. Onze arts benoemt in de toelichting hoe de waarden zich tot elkaar verhouden.

Een bloedtest op eigen initiatief past bij vier situaties, dezelfde vier waarvoor ons onderzoek naar de bloedsuiker is samengesteld:

• Familiaire belasting: diabetes type 2 komt in uw familie voor en u wilt weten waar u zelf staat.
• Verhoogd risico: u heeft overgewicht of beweegt weinig en wilt uw risico in beeld brengen.
• Periodieke controle: u wilt uw bloedsuiker jaarlijks laten volgen, bijvoorbeeld omdat u aan uw leefstijl werkt.
• Follow-up: u had eerder een afwijkende waarde en wilt de trend zien.

In drie situaties is de huisarts de eerste stap:

• U heeft duidelijke klachten, zoals veel dorst, vaak plassen, onbedoeld afvallen of wazig zien; dan is een snelle beoordeling nodig.
• Bij u is al diabetes vastgesteld; de controles horen dan bij uw behandelaar.
• U bent zwanger. Controle van de bloedsuiker in de zwangerschap loopt via uw verloskundige of gynaecoloog.

Een uitslag van Bloodworks kunt u in elk van die gesprekken meenemen.

• 1Kies uw onderzoek. Het onderzoek naar uw bloedsuiker meet nuchtere glucose en HbA1c in één afname. Wilt u uw bloedsuiker in een breder beeld plaatsen, dan zijn er pakketten waarin ook cholesterol, lever- en nierwaarden en de schildklier meekijken.
• 2Reken af en vul de korte intake in. Onze arts beoordeelt uw aanvraag. Vermeld medicijnen, ook diabetesmedicatie, en een eventuele zwangerschap; dat weegt mee bij de beoordeling van uw uitslag. Na goedkeuring ontvangt u uw labformulier digitaal.
• 3Laat uw bloed prikken. U kiest een van de aangesloten priklocaties door heel Nederland; bij de meeste kunt u zonder afspraak binnenlopen. Kom nuchter: minstens acht uur niets eten of drinken, water uitgezonderd. Lees vooraf hoe nuchter bloedonderzoek werkt.
• 4Het laboratorium analyseert uw bloed. Uw bloed gaat naar een gecertificeerd Nederlands laboratorium, dat uw waarden naast het eigen referentiebereik zet.
• 5U ontvangt uw rapport met arts-interpretatie. Doorgaans binnen twee werkdagen na de afname staat uw persoonlijke rapport klaar. Een BIG-geregistreerd arts licht uw waarden toe in begrijpelijke taal en adviseert over een eventuele vervolgstap. Wijkt een waarde sterk af, dan nemen wij contact met u op.

Een afwijkende waarde is geen diagnose. De diagnose diabetes stelt een arts, meestal pas na een herhaalmeting op een andere dag en altijd in combinatie met uw klachten en uw gezondheid. Een eenmalig verhoogde glucose kan bovendien een andere verklaring hebben, bijvoorbeeld dat u toch niet volledig nuchter was op het moment van de afname.

Een normale uitslag is geruststellend, maar geen vrijbrief: het risico op diabetes type 2 verandert met de jaren, met uw gewicht en met uw leefstijl. Blijven de risicofactoren bestaan, dan is uw bloedsuiker later opnieuw laten meten een logische volgende stap.

Een paar situaties waarin onze arts uw uitslag anders weegt, en die u daarom bij de intake vermeldt:

• Medicatie: diabetesmedicatie verlaagt glucose en HbA1c; corticosteroïden en sommige andere middelen kunnen de glucose juist verhogen.
• Ziekte en stress: koorts, een infectie of acute spanning kunnen de glucose tijdelijk opdrijven.
• Bloedarmoede of een afwijkend hemoglobine: dan kan het HbA1c te hoog of te laag uitvallen en zegt de glucosewaarde meer.
• Zwangerschap: de stofwisseling verandert en de controle loopt via uw verloskundige of gynaecoloog.
• Niet volledig nuchter: een tussendoortje of een zoete drank vlak voor de afname verhoogt de glucose, niet het HbA1c.

Is een waarde verhoogd, dan is herhalen op een andere dag de gebruikelijke volgende stap; onze arts geeft in het rapport aan wanneer dat zinvol is. Vergelijk uw uitslag niet met een getal van internet, maar met de referentiewaarde in uw rapport.

HbA1c is een gemiddelde over weken en beweegt dus langzaam mee met wat u structureel verandert. Het Diabetes Fonds, Thuisarts.nl en het Voedingscentrum noemen dezelfde erkende leefstijlfactoren die de bloedsuiker gunstig beïnvloeden en de kans op diabetes type 2 verkleinen:

• Bewegen: elke dag een half uur bewegen verlaagt de bloedsuiker en verkleint de kans op diabetes type 2. Wandelen, fietsen en traplopen tellen mee; kies iets wat u volhoudt.
• Gewicht: overgewicht, vooral rond de buik, maakt het lichaam minder gevoelig voor insuline. De kans op diabetes wordt al kleiner bij een bescheiden gewichtsverlies van enkele kilo's.
• Eten en drinken: volkorenproducten in plaats van witmeel, dagelijks groente en fruit, peulvruchten en noten, en water, thee of koffie zonder suiker in plaats van frisdrank en vruchtensap. De Schijf van Vijf is daarvoor de basis.
• Niet roken: roken maakt het lichaam minder gevoelig voor insuline en verhoogt de kans op diabetes type 2 duidelijk.
• Alcohol beperken en zorgen voor voldoende slaap en ontspanning.

Dit zijn algemene adviezen, geen behandeling. Gebruikt u diabetesmedicatie, wijzig dan nooit zelf de dosering op grond van een uitslag; dat gebeurt in overleg met uw behandelaar. Wilt u het effect van een veranderde leefstijl volgen, dan is een herhaalmeting pas na enkele maanden zinvol.