ApoB en Lp(a): verder kijken dan uw cholesterol

Waarom LDL alleen niet het hele verhaal is

LDL-cholesterol is al decennia de waarde waar bij hart- en vaatrisico het meest naar wordt gekeken, en dat is niet zonder reden. Toch meet die bepaling iets heel specifieks: hoeveel cholesterol er in uw LDL-deeltjes zit. Dat is een maat voor de vracht, niet voor het aantal voertuigen dat die vracht vervoert.

En juist het aantal deeltjes bepaalt hoe vaak een deeltje de kans krijgt om in de vaatwand achter te blijven. Dat achterblijven is het begin van het proces dat over tientallen jaren tot aderverkalking leidt.

Bij veel mensen lopen die twee netjes gelijk op: veel cholesterol betekent veel deeltjes. Maar niet bij iedereen. Wie hoge triglyceriden heeft, overgewicht, insulineresistentie of diabetes type 2, heeft vaker kleinere en cholesterolarmere LDL-deeltjes. Er zijn er dan meer nodig om dezelfde hoeveelheid cholesterol te vervoeren.

Uw LDL kan er in dat geval geruststellend uitzien terwijl het aantal deeltjes juist hoog is. Artsen noemen dat discordantie, en het is precies de situatie waarin een aanvullende bepaling verschil maakt.

Wat ApoB telt: deeltjes in plaats van vracht

Elk deeltje dat cholesterol de vaatwand in kan brengen, draagt precies één molecuul apolipoproteïne B. Dat geldt voor LDL, maar ook voor VLDL, IDL en voor Lp(a).

Meet u ApoB, dan telt u dus in feite al die deeltjes bij elkaar op. U krijgt één getal dat weergeeft hoeveel risicodragende deeltjes er in uw bloed circuleren, ongeacht hoeveel cholesterol er in elk afzonderlijk deeltje zit.

Er is nog een praktisch voordeel. LDL-cholesterol wordt in veel laboratoria niet direct gemeten maar berekend met een formule waarin de triglyceriden meewegen. Die berekening wordt minder betrouwbaar naarmate de triglyceriden hoger zijn of wanneer u niet nuchter bent.

ApoB wordt rechtstreeks bepaald en is daar veel minder gevoelig voor. Dat maakt ApoB vooral waardevol bij mensen bij wie het metabole profiel de LDL-berekening onder druk zet.

Lp(a): een waarde die u van uw ouders meekrijgt

Lipoproteïne(a), meestal afgekort tot Lp(a), is een LDL-achtig deeltje met een extra eiwit eraan vast. Hoe hoog uw Lp(a) is, ligt vrijwel volledig vast in uw genen. Het niveau staat al op jonge leeftijd min of meer vast en blijft daarna het grootste deel van uw leven opvallend stabiel. Voeding, sporten, afvallen en de meeste cholesterolverlagende medicijnen veranderen er weinig aan.

Dat heeft een prettige consequentie: één meting in uw leven is in de regel voldoende. Blijkt uw Lp(a) verhoogd, dan telt dat als een zelfstandige risicofactor voor hart- en vaatziekten, los van uw LDL.

Een standaardbehandeling die Lp(a) zelf verlaagt is er op dit moment niet, al wordt daar volop onderzoek naar gedaan. Wat de uitslag wel verandert, is hoe scherp u en uw arts omgaan met de factoren die u wél kunt beïnvloeden. Daarnaast is het een goede reden om ouders, broers, zussen of kinderen te laten weten dat het in de familie kan zitten.

Voor wie zijn deze bepalingen relevant?

De meeste winst zit bij mensen met een familiaire belasting. Deze situaties springen eruit:

• Een vader, moeder, broer of zus die op relatief jonge leeftijd een hartinfarct of een beroerte kreeg
• Bekende familiaire hypercholesterolemie in de familie
• Een cholesterolwaarde die hoog blijft terwijl u gezond eet en voldoende beweegt
• Zelf al een hart- of vaatprobleem doorgemaakt
• Een ongunstig metabool profiel met hoge triglyceriden, overgewicht of diabetes

In die gevallen geeft ApoB een scherper beeld dan LDL alleen.

Heeft u geen bijzondere risicofactoren en een rustig cholesterolprofiel, dan voegen ApoB en Lp(a) meestal weinig toe. Begin in dat geval gewoon bij de basis. Een cholesterolprofiel met totaal cholesterol, LDL, HDL en triglyceriden geeft dan het antwoord dat u zoekt, en het is bovendien de meting die u later kunt herhalen om effect te zien.

Meer meten is niet automatisch beter, zeker niet wanneer een extra uitslag toch niets verandert aan wat u gaat doen.

Leefstijl versus erfelijkheid

Erfelijkheid bepaalt uw startpunt, leefstijl bepaalt hoe hard het proces daarna gaat. ApoB reageert op dezelfde maatregelen als LDL:

• Verzadigd vet vervangen door onverzadigd vet
• Meer vezels uit groente, fruit, peulvruchten en volkoren producten
• Gewicht verliezen bij overgewicht
• Regelmatig bewegen
• Stoppen met roken

Triglyceriden, en daarmee het aantal deeltjes, reageren daarnaast sterk op alcohol en suikerrijke dranken. Lp(a) blijft bij dit alles vrijwel onbewogen, en dat is geen reden om de handdoek in de ring te gooien. Juist bij een verhoogd Lp(a) telt elk stukje winst op uw ApoB, bloeddruk en bloedsuiker zwaarder mee.

Wilt u weten of uw aanpassingen effect hebben, plan een hermeting van uw cholesterolprofiel en ApoB dan na enkele maanden. Uw Lp(a) hoeft u daarna niet opnieuw te laten bepalen.

Wanneer bloedonderzoek niet het antwoord is

Heeft u nú klachten die op een acuut probleem kunnen wijzen, zoals drukkende pijn op de borst, plotselinge kortademigheid of uitval van spraak of kracht, wacht dan niet op een bloeduitslag. Bel uw huisarts of het alarmnummer. Bloedonderzoek brengt risico in kaart, het beoordeelt geen acute situatie.

Goed om te weten is verder dat ApoB en Lp(a) iets zeggen over de kans op schade, maar niets over de staat van uw vaten op dit moment. Daarvoor zijn andere onderzoeken nodig, die uw huisarts of cardioloog aanvraagt. En uw risico bestaat uit meer dan bloedwaarden alleen: bloeddruk, roken, gewicht, beweging en familiegeschiedenis wegen minstens zo zwaar.