Overgang: welke hormonen kunt u laten testen?

Wat er in de overgang met uw hormonen gebeurt

De overgang is geen moment maar een periode. Uw eierstokken reageren minder goed op de aansturing vanuit de hypofyse, waardoor er minder eisprongen plaatsvinden en de productie van oestrogeen onregelmatig wordt.

De hypofyse probeert dat te compenseren en verhoogt de aansturing. Daarom beweegt FSH in deze fase omhoog, terwijl oestradiol juist heftig heen en weer gaat: de ene maand hoog, de volgende maand laag.

Die schommelingen verklaren waarom de klachten zo grillig zijn. Het is niet zo dat uw hormonen geleidelijk uitdoven, ze worden eerst onvoorspelbaar. De menopauze zelf is per definitie een terugblik: het is de laatste menstruatie, en dat weet u pas als er twaalf maanden voorbij zijn.

De jaren daarvoor heten perimenopauze. Die periode kan enkele jaren duren en begint bij veel vrouwen tussen het vijfenveertigste en vijftigste levensjaar, soms eerder.

Klachten die bij de overgang kunnen horen

De klachten lopen sterk uiteen. Veelgenoemd zijn:

• opvliegers en nachtelijk transpireren
• een cyclus die korter, langer, heviger of juist lichter wordt
• slecht doorslapen en daardoor overdag weinig energie
• stemmingswisselingen, prikkelbaarheid of somberheid
• minder scherp kunnen concentreren of woorden kwijtraken
• vaginale droogheid en pijn bij het vrijen
• gewrichtsklachten en een veranderende vetverdeling

Sommige vrouwen merken er weinig van, anderen liggen jaren wakker. Beide beelden passen bij dezelfde levensfase, en de ernst van uw klachten zegt niets over hoe ver u in het proces bent.

Wat een bloedtest wel en niet kan zeggen

Dit is het eerlijke antwoord: de overgang wordt in de praktijk vastgesteld op uw leeftijd, uw klachten en het patroon van uw cyclus. Niet op een bloeduitslag.

Een hormoonmeting is namelijk een momentopname van iets dat juist heen en weer beweegt. Een uitslag die twee weken later heel anders is, is in de perimenopauze eerder regel dan uitzondering.

Dat betekent niet dat meten zinloos is. Het is vooral waardevol als er twijfel is: bij klachten onder de veertig, bij een cyclus die zonder duidelijke reden wegblijft, of als uw klachten net zo goed door iets anders veroorzaakt kunnen worden.

Welke hormonen worden gemeten

In een vrouwelijk hormoonprofiel komen meestal deze bepalingen terug:

• FSH: het hormoon waarmee de hypofyse uw eierstokken aanstuurt. Beweegt in de overgang omhoog.
• Oestradiol: het belangrijkste oestrogeen. Schommelt in de perimenopauze sterk en daalt daarna.
• LH: stuurt samen met FSH de eisprong aan en helpt het beeld compleet te maken.
• Progesteron: het hormoon van de tweede cyclushelft, dat wegvalt als er geen eisprong meer is.
• Prolactine: hoort erbij omdat een verhoging een andere verklaring kan zijn voor het uitblijven van de menstruatie.
• TSH: de schildklier geeft klachten die sterk op de overgang lijken en hoort daarom in hetzelfde rijtje.

AMH, dat iets zegt over de eicelvoorraad, wordt vooral bij vruchtbaarheidsvragen gebruikt. Voor de vraag of u in de overgang zit, voegt het weinig toe.

Timing: wanneer laat u prikken?

Menstrueert u nog, ook onregelmatig, dan is de vroege cyclushelft het gangbare moment: dag drie tot vijf, geteld vanaf de eerste dag van uw menstruatie. Zo zijn uitslagen onderling beter vergelijkbaar.

Wilt u weten of er nog een eisprong plaatsvindt, dan is progesteron ongeveer een week voor de verwachte menstruatie logischer. Zijn uw menstruaties al langer weg, dan maakt het moment niet meer uit.

Prik bij voorkeur in de ochtend en meld altijd of u hormonale anticonceptie gebruikt. De pil, een hormoonspiraal of een hormoonpleister sturen deze waarden namelijk aan, waardoor u vooral het effect van de medicatie meet en niet uw eigen cyclus.

Klachten die op de overgang lijken, maar het niet zijn

Dit is de belangrijkste reden om toch bloed te laten prikken. Een aantal aandoeningen geeft vrijwel hetzelfde klachtenpatroon en is wél goed meetbaar:

• een traag of te snel werkende schildklier: moeheid, hartkloppingen, transpireren en stemmingsklachten
• bloedarmoede of een lage ijzervoorraad, zeker bij hevige menstruaties in de perimenopauze
• een tekort aan vitamine B12 of vitamine D
• een te hoge bloedsuiker, die dorst, moeheid en nachtelijk plassen kan geven
• langdurige overbelasting, slaapapneu of een depressie

Wordt zo'n oorzaak gevonden, dan is er iets te doen. Wordt er niets gevonden, dan weet u dat ook, en dat maakt het gesprek over uw overgangsklachten met uw huisarts een stuk gerichter.

Na de menopauze verschuift de aandacht

Zodra de menopauze achter u ligt, wordt de vraag een andere. Het wegvallen van oestrogeen hangt samen met een ongunstiger cholesterolprofiel en met botontkalking op langere termijn.

Waardevolle bepalingen in deze fase zijn daarom eerder:

• een volledig cholesterolprofiel, eventueel aangevuld met ApoB
• glucose en HbA1c voor uw suikerhuishouding
• vitamine D en calcium in verband met uw botten
• de schildklierfunctie, omdat afwijkingen daarvan met de jaren vaker voorkomen

Dat is geen somber verhaal, maar een verschuiving van de vraag. In de perimenopauze wilt u weten waar uw klachten vandaan komen. Daarna wilt u weten hoe u er voor de komende jaren voor staat.

Wanneer u contact opneemt met uw huisarts

Ga naar uw huisarts als uw menstruatie hevig is en u er bloedarm van wordt, als u tussendoor bloedverlies heeft, of als uw klachten uw dagelijks functioneren duidelijk in de weg zitten. Voor hormoontherapie is een gesprek met een arts nodig; een bloeduitslag vervangt dat niet.

Stoppen uw menstruaties vóór uw veertigste, meld dat dan altijd bij uw huisarts. Daar gelden andere afwegingen, ook voor uw botten en uw hart op de lange termijn.