Bloedonderzoek in de overgang: wat FSH en oestradiol vertellen

Uw eierstokken reageren minder goed op de aansturing vanuit de hypofyse. Er vinden minder eisprongen plaats en de oestrogeenproductie wordt onregelmatig. De hypofyse compenseert door de aansturing te verhogen, waardoor FSH omhoog beweegt.

De jaren waarin dit speelt heten perimenopauze. De menopauze zelf is de laatste menstruatie, en dat stelt u pas achteraf vast: als uw menstruatie twaalf maanden is weggebleven. De overgang speelt meestal tussen uw veertigste en zestigste; de gemiddelde leeftijd van de laatste menstruatie ligt rond de 51 jaar. Ongeveer 1 op de 100 vrouwen komt al vóór haar veertigste in de overgang. Bij de meeste vrouwen nemen de klachten in de jaren na de laatste menstruatie geleidelijk af.

De klachten in deze fase zijn grillig, juist omdat uw hormonen niet geleidelijk uitdoven maar eerst onvoorspelbaar worden.

De overgang begint bij vrijwel elke vrouw met veranderingen in de cyclus: menstruaties komen onregelmatiger, duren korter of langer, en het bloedverlies wordt minder of juist heviger. Daarnaast noemt Thuisarts.nl deze klachten:

• opvliegers en nachtelijk zweten; ongeveer 8 van de 10 vrouwen krijgt er in meer of mindere mate mee te maken
• slecht slapen, vaak door de opvliegers en het zweten
• stemmingswisselingen, prikkelbaarheid of somberheid
• vaginale droogheid, jeuk of pijn bij het vrijen; bij ongeveer 3 van de 10 vrouwen
• gewichtstoename, gewrichts- en spierpijn
• vergeetachtigheid of moeite met concentreren
• vaker een blaasontsteking

Geen van deze klachten is uniek voor de overgang: vermoeidheid, slecht slapen en stemmingsklachten horen net zo goed bij een schildklierprobleem, een lage ijzervoorraad, langdurige stress of slaapapneu. Juist daarom leidt de combinatie van uw leeftijd, uw cycluspatroon en uw klachten de arts, en niet één enkel symptoom.

De overgang wordt in de praktijk vastgesteld op uw leeftijd, uw klachten en het patroon van uw cyclus. Een bloeduitslag is daarin ondersteunend, niet doorslaggevend. Thuisarts.nl is daar duidelijk over: de huisarts stelt de overgang vast aan de hand van uw verhaal, en om de overgang zelf vast te stellen heeft bloedonderzoek volgens Thuisarts.nl geen zin. De laboratoriumspecialisten van de NVKC formuleren het zo: hoewel vrouwen na de overgang hogere FSH-waarden hebben dan ervoor, kan met deze test niet worden voorspeld wanneer een vrouw in de overgang is of zal komen.

Dat komt door de schommelingen: in de perimenopauze wisselen cycli met en zonder eisprong elkaar af, en FSH en oestradiol bewegen daarin van week tot week mee. Een meting van vandaag kan er over twee weken heel anders uitzien. Eén uitslag is dus zelden het hele verhaal.

Wat een bloedtest wél kan: het beeld ondersteunen als uw menstruatie al langer weg is, een andere verklaring voor uw klachten aan het licht brengen, en bij klachten op jonge leeftijd een aanknopingspunt geven voor de huisarts. Meten is daarom vooral waardevol als er twijfel is: bij klachten onder de veertig, bij een cyclus die zonder duidelijke reden wegblijft, of wanneer uw klachten net zo goed een andere oorzaak kunnen hebben.

In deze levensfase komen vooral deze waarden terug:

• FSH (follikelstimulerend hormoon): het signaal van de hypofyse aan de eierstokken. Naarmate de eierstokken minder reageren, stuurt de hypofyse harder en beweegt FSH omhoog. Het is de bepaling die het meest met de overgang wordt geassocieerd, maar ook de bepaling die het sterkst schommelt.
• Oestradiol: het belangrijkste vrouwelijke geslachtshormoon, gemaakt in de rijpende eiblaasjes. Het schommelt sterk in de perimenopauze en is na de menopauze duidelijk lager; het lichaam maakt dan nog een kleine hoeveelheid in het vetweefsel.
• LH en progesteron: maken het cyclusbeeld compleet. Progesteron laat zien of er in die cyclus een eisprong is geweest.
• Prolactine: een verhoogd prolactine kan een andere verklaring zijn voor het uitblijven van de menstruatie.
• TSH: de schildklier geeft klachten die sterk op de overgang lijken en wordt daarom standaard meegenomen.

Menstrueert u nog, prik dan bij voorkeur op dag 3 tot 5 van uw cyclus, geteld vanaf de eerste dag van uw menstruatie. Gebruikt u hormonale anticonceptie, meld dat dan altijd: u meet dan vooral het effect van de medicatie en niet uw eigen cyclus.

Veel vrouwen zoeken naar de FSH-waarde die bij de overgang hoort, of naar een normale oestradiol-waarde. Wij noemen die getallen bewust niet.

Een referentiewaarde is het bereik waarbinnen ongeveer 95 procent van de gezonde mensen valt; ongeveer 5 procent van de gezonde mensen valt er dus buiten zonder dat er iets aan de hand is. Voor FSH en oestradiol komt daar iets bij: het laboratorium hanteert aparte referentiewaarden per cyclusfase en voor de periode na de menopauze. Dezelfde uitslag kan in de ene fase gewoon zijn en in de andere opvallend. Zonder te weten in welke fase u zat op de dag van de afname, zegt een los getal dus weinig, en dat geldt ook voor een getal dat u online leest.

Bovendien schommelen beide hormonen in de perimenopauze zo sterk dat een waarde die vandaag bij de overgang lijkt te passen, over een maand weer anders kan zijn. Daarom staat in uw rapport de referentiewaarde van het uitvoerende laboratorium naast uw eigen waarde, met een toelichting van onze arts die uw leeftijd, uw cyclus en uw eventuele medicatie meeweegt. Het laboratorium is leidend, de arts weegt.

Een aantal aandoeningen geeft vrijwel hetzelfde klachtenpatroon en is goed meetbaar:

• een traag of te snel werkende schildklier
• bloedarmoede of een lage ijzervoorraad bij hevige menstruaties
• een tekort aan vitamine B12 of vitamine D
• een te hoge bloedsuiker, die moeheid en nachtelijk plassen kan geven
• langdurige overbelasting, slaapapneu of somberheid

SchildklierNL wijst erop dat overgangsklachten soms lijken op die van een te snel werkende schildklier en soms op die van een te traag werkende schildklier, waardoor een schildklieraandoening in deze levensfase makkelijk wordt gemist. Is de TSH licht verhoogd, dan is het gebruikelijk om af te wachten en de meting na enige tijd te herhalen, omdat de waarde zich vaak vanzelf herstelt. Lees meer over de schildklier en uw bloed.

Wordt zo'n oorzaak gevonden, dan is er iets te doen. Wordt er niets gevonden, dan weet u dat ook, en dat maakt het gesprek met uw huisarts over uw overgangsklachten gerichter.

Een hormoonmeting op eigen initiatief past bij deze situaties:

• Rond de overgang: u wilt inzicht in de hormonale veranderingen rond de perimenopauze, met de kanttekening dat één meting zelden doorslaggevend is.
• Twijfel over de oorzaak: uw klachten kunnen net zo goed van de schildklier, uw ijzervoorraad of een vitaminetekort komen en u wilt dat in één afname nalopen.
• Algemene hormoonstatus: u wilt een uitgangspunt vastleggen om latere metingen mee te vergelijken.
• Cyclus zonder duidelijke reden weg: u wilt weten of er een andere verklaring is, zoals een verhoogd prolactine.

In deze situaties is de huisarts de eerste stap, en geen bloedtest op eigen initiatief:

• U heeft overgangsklachten en bent jonger dan 40. Een vroege overgang vraagt beoordeling en begeleiding door de huisarts of gynaecoloog.
• U heeft bloedverlies nadat uw menstruatie een jaar of langer is weggebleven, bloedverlies tussen menstruaties door, of zo hevig bloedverlies dat u er moe of bloedarm van wordt.
• U overweegt hormoontherapie tegen uw klachten. Die keuze maakt u samen met uw huisarts op grond van uw klachten en uw voorgeschiedenis.

Een uitslag van Bloodworks kunt u in elk van die gesprekken meenemen.

• 1Kies uw onderzoek. Het hormoononderzoek voor vrouwen meet FSH, oestradiol, LH, progesteron en prolactine in één afname. Staan vermoeidheid en slaap op de voorgrond, dan is er een onderzoek dat de schildklier, uw ijzervoorraad en de vitamines B12 en D naloopt.
• 2Reken af en vul de korte intake in. Onze arts beoordeelt uw aanvraag. Vermeld daarbij hormonale anticonceptie, hormoontherapie en andere medicijnen, en op welke dag van uw cyclus u wilt prikken; dat weegt mee bij de beoordeling. Na goedkeuring ontvangt u uw labformulier digitaal.
• 3Laat uw bloed prikken. U kiest een van de aangesloten priklocaties door heel Nederland; bij de meeste kunt u zonder afspraak binnenlopen. Nuchter zijn is voor hormonen niet nodig; prik bij voorkeur in de ochtend en, als u nog menstrueert, op dag 3 tot 5 van uw cyclus.
• 4Het laboratorium analyseert uw bloed. Uw bloed gaat naar een gecertificeerd Nederlands laboratorium, dat uw waarden naast het eigen referentiebereik zet, per cyclusfase.
• 5U ontvangt uw rapport met arts-interpretatie. Doorgaans binnen twee werkdagen na de afname staat uw persoonlijke rapport klaar. Een BIG-geregistreerd arts licht uw waarden toe in uw context en adviseert over een eventuele vervolgstap. Wijkt een waarde sterk af, dan nemen wij contact met u op.

Een verhoogd FSH of een laag oestradiol bewijst de overgang niet, en een uitslag binnen de referentiewaarden sluit de overgang niet uit. In de perimenopauze kunnen beide uitkomsten elkaar binnen weken afwisselen. Onze arts kijkt daarom naar het geheel: past het patroon van FSH, oestradiol, LH en progesteron bij uw leeftijd, uw cyclus en uw klachten, en is er een andere verklaring die eerst aandacht verdient?

Situaties waarin de uitslag anders wordt gewogen, en die u daarom bij de intake vermeldt:

• Hormonale anticonceptie of hormoontherapie: de pil, een hormoonspiraal of hormoontherapie onderdrukken of vervangen uw eigen hormonen; de uitslag laat dan vooral de medicatie zien.
• Cyclusdag: FSH en oestradiol verschillen per cyclusfase; een afname op een andere dag dan dag 3 tot 5 wordt tegen een ander referentiebereik gelegd.
• Zwangerschap of borstvoeding: veranderen het hormoonbeeld en verhogen het prolactine.
• Medicatie: onder meer sommige antidepressiva, maagzuurremmers en bloeddrukverlagers kunnen het prolactine verhogen.
• Tijdstip: een afname in de ochtend geeft het meest stabiele beeld.

Is een waarde afwijkend, dan is herhalen na enkele weken tot maanden vaak zinvoller dan direct een conclusie trekken, zeker bij een licht verhoogd TSH; onze arts geeft in het rapport aan of dat zinvol is. Hormoontherapie of het stoppen van anticonceptie zijn nooit een beslissing op grond van dit rapport alleen; die neemt u samen met uw huisarts.

Zodra de menopauze achter u ligt, verandert de vraag. Het wegvallen van oestrogeen hangt samen met een ongunstiger cholesterolprofiel en met botontkalking op langere termijn.

Waardevolle bepalingen zijn dan eerder een cholesterolprofiel, glucose en HbA1c, vitamine D en calcium, en de schildklierfunctie.